وبلاگ شخصی علی تاجدینی

شاخص متابعت

1- استقامت در رضای الهی

محمديان از آنچه بر آنان می­آيد، شکايت نمی­کنند، در غير اين صورت، ترک متابعت کرده­اند. نظير آن موسی(ع) بود که نتوانست صبوری به خرج دهد و از خضر متابعت کند. «متابعت آن است که از امر ننالد و اگر بنالد ترک متابعت نگويد».[1] پيامبر(ص) در حديثی فرمودند که سوره­ی هود مرا پير کرد به دليل اين آيه: فاستقم کما امرت و من تاب معک. و لذا شمس می­گويد: اگر پشتی؟ سوره هود گويی پهلوی اوت نشانيم.[2] روشن است مراد از گفتن در تعبير شمس، تحقق اين آيه در انسان مؤمن است.

از جمله مقامات پيامبر(ص) نسبت به ساير انبياء آن است که در قرآن از زبان انبياء لعن و نفرين و شکايت کفار و آرزوی نابودی آنان مطرح شده است، چنانکه از زبان نوح(ع) و موسی(ع) و يونس(ع) مکرر درباره­ی اقوامشان مطرح شده است، اما محمد(ص) و محمديان عليرغم صدماتی که از جانب کفار بدانها وارد شد، ندای "اهد قومی انهم لايعلمون" سر می­دادند.[3] از اينجا می­توان دريافت که خصوصیت محمديان علی­قدر مراتبهم اين است که:

1-  اهل شکايت و منفی­بافی نيستند در برابر فشار­هايی که به شخص آنان وارد می­شود.

2-  بدی را با خوبی پاسخ می­دهند و ستم را با دعا و خيرخواهی جبران می­کنند.

3-          رحمت بر آنان غلبه دارد نه غضب.

4-  در زندگی روزمره از زندگی نمی­نالند، شايد از آن­رو که ناليدن را با توحيد الهی منافات می­دانند.

نيازمندی شاخص محمديان

محمد(ص) با همه استغنای خويش، فقر را برگزيد و بدان افتخار می­کرد. محمديان نيز با همه وجود خود را نيازمند درگاه الهی می­دانند و کشکول گدايی­شان در پيشگاه ارباب، خالی است. محمديان همواره معترف به عجز و نيازمند خويش­اند و لذا از ويژگيهای بارز آنها تضرع و زاری است. کسی که ناز دارد، نياز را طالب است و همه سرمايه مسکين، اميد به غنی و اشک چشم است که دل وی را به رحم آورد و شير بخشايش را بجوشاند.

«شک نيست که چرک اندرون می­بايد که پاک بشود که ذره­ای از چرک اندرون آن کند که صدهزار چرک بيرون نکند. آن چرک اندرون را کدام آب پاک کند؟ سه چهار مشک از آب ديده، نه هر آب ديده­ای، الا آب ديده­ای که از آن صدق برخيزد بعد از آن بوی امن و نجات بدو رسد».[4]

شمس غرور علمی امثال فخر رازی را موانع بزرگ معرفت می­شمارد. «عليکم بدين العجائز. نياز ايشان به از همه. فخر رازی و صد چون او بايد که گوشه­ی مقنعه­ی آن زن نيازمند راستين برگيرند نه به تبرک و افتخار، و هنوز حيف بر آن باشد».[5]

در مشرب عرفانی  شمس راه سلوک خدا از طريق نياز ميسر نيست. "ره نيازست و شه پر نيازست".[6]

«چرا به خدا تضرع  نمی نمايی؟ نيم شب بيدار شوی، برخيز، و دوگانه بگذار، نياز، نياز، نياز! و روی بر خاک نه، دو قطره بيار که خداوندا، اگر انبياء و اولياء را تو نخواهی، چو حلقه­ی بر در مانند. اکنون به من فلان بزرگ را نمودی، چشم مرا به او بينا گردان! طوبی لمن رانی و من رای من رانی».[7]

هنگامی که حجابها در مقابل ديدگان قرار می­گيرند طريق آتش نيازی است که آن پرده­ها را بسوزاند.[8]

2. ايثار و از جان گذشتگی

محمديان، ديگران را بر خويش مقدم می­کنند. ساده­ترين نوع ايثار از خود گذشتگی مالی است، تا برسد به از جان گذشتن و فررندان را در راه خدا قربانی کردن. شمس با دليلی لطيف می­گويد که اگر از جسم بگذری تازه به مقام جان رسيده­ای و هنوز حادث را می­طلبی. «آنچه بايد از آن بگذری جان است. و تازه اگر از جان بگذری زيره به کرمان برده­ای. او بی­نياز است تو نياز ببر که چون بی­نياز، نياز دوست دارد، او به تو می­پيوندد و تو حادث، قديم می­شوی. اول او تو را دوست دارد و بعد دوستی ما، يحبهم و يحبونهم".[9]

3. مبارزه با خود

به قول مولانا نمی­شود هم تو زنده باشی و هم خدا اما اينکه خدا بميرد محال است، و "هو حی لايموت". پس تو بمير. عارفان و از جمله شمس بر اين نکته بسیار تأکید کرده اند. شمس در تمثيلی می­گويد تا وقتی نمرده­ای در دريا غرق می­شوی اما وقتی مردی, دريا تو را حمل خواهد کرد و به ساحل خواهد رسانيد. 

شمس از خودخواهی نقل می­کند که می­خواست سلوک کند. «پرسر­ی آمد که با من سری بگو گفتم من با تو سر نتوانم گفتن. من سر با آن کس توانم گفتن که او را درو نبينم. خود را درو ببينم. سر خود را با خود بگويم. من در تو خود را نمی­بينم. در تو ديگری را می­بينم."[1] مثال بارز خودخواه نبودن، بی­توجهی به حرف مردم است". درويش را از ترشی خلق چه زيان؟ همه عالم را دريا گيرد بط را چو زيان؟"[2]

4. تواضع و شکستگی درون

از ويژگی­های محمد و محمديان، تواضع و فروتنی ايشان است. پيامبر(ص) در ميان مردم بسيار عادی می­نمود و با آنکه به بالاترين مقامات وصول نائل شده بود اما همانند بنده­ای می­نشست و سخن می­گفت و رفتار می­کرد.

تواضع پيامبر(ص)، دشمنان را وادار می­کرد تا به اذيت و آزار وی بپردازند. و حالا آنکه اگر به شاگرد شاگرد پيامبر بی­ادبی شود، همان لحظه به بلايی دچار می­شود. پس کسی که آدميان و فرشتگان سر به سجده می­نهند از عظمت او، چون باشد.

«از سخن او حيران می­شود. چنانکه يکی رسن بازی می­کند. خلق حيران می­شود از بلندی رسن و از دليری او و بی­باکی او. دل نظار­گران سبک و سست می­شود. خاصه که ببينند بر شير سياه نشسته است و بی­باک شير را می­زند بر سر، همچون خر کاهل».[3]

به اعتقاد شمس، کسی که ادعای فهم کند، نمی­فهمد، راه شناخت نفس، شکستن نفس است و بنابراين کسی که با آگاهی به عجز می­رسد، آگاهترين افراد است. وی از حلاج انتقاد می­کند که اگر حقيقت حق را می­شناخت هرگز "اناالحق" نمی­گفت.[4]

جايی که مصطفی با همه جلالت، خود را مسکين بنامد و آرزوی  مجالست با مساکين را داشته باشد، چه جای ادعا و لاف زدن. «مصطفی با آن همه جلالت دريوزه می­کند از حضرت: اللهم احينی مسکيناً و امتنی مسکيناً و احشرنی فی زمرة المساکين».[5]

انسانيت و نفس برسی نقطه مقابل خداپرستی است. خاک­نشينی، خاکساری، همنشينی با فقرا و مساکين، نفس اماره را می­شکند و رام می­سازد. «زنبيل فروختی با اين سلطنت و بر خاک نشستی و چند مسکين را گرد کردی و با ايشان بخوردی. و گفتی خدايا من مسکينم، همنشين مسکينانم. کار آن است، اما هرکه از اين جنس هستی و انانيت آغاز کرد، که من چنين و من چنان، مغزش نباشد."[6]

5. صدق

شمس در مقالات جا به جا کافران صادق را بر مسلمانان منافق ترجيح داده است. مراد وی از اين ترجيح در عنصر "صدق" و "راستی" نهفته است. دريک جا می­گويد، برخی اهل کتاب به نزد پيامبر(ص) آمدند. پيامبر(ص) می­فرمود يا اسلام بياوريد و يا جزيه بدهيد. آنها می­گفتند اسلام نمی­آوريم چون تحمل مخالفت با نفس را نداريم، اما جزيه می­دهيم. پيامبر(ص) آنان را رها می­کرد و بر ايشان دعا می­فرمود. اما به نظر وی بسياری مسلمانان، می­خواهند تسليم حق نباشند و تابع هوای نفسشان باشند و هم از زير بار جزيه شانه خالی کنند. اين طريق مسلمانی، بدتر از طريق الحاد و کفر است.

شمس می­گويد: «مرد آن است که چنانکه باطنش بود، ظاهر چنان بود».

شمس بويژه نسبت به عارف نماها حساسيت زيادی نشان می­دهد: «خاک کفش کهن يک عاشق راستين را ندهم به سر عاشقان، مشايخ روزگار که همچون شب­بازان که از پس پرده خيالها می­نمايند به ازيشان زيرا که آن همه مقرّند که بازی می­کنند، و مقرند که باطل است، از   ضرورت از برای نان می­کنيم. جهت اين اقرار، ايشان به اند».[7]

نمونه نقدهای شمس

1- نقد متکلمين

    شمس اگرچه در آثارش نشانهايی از اشعری­گری پيداست, نظير اين عبارت که «آن کافر صد هزار مسلمان را به قيامت دست گيرد, کار خدا بی­علّت است»[8]. اما دلايل متعددی در مقالات وجود دارد که «جبر» اشعری­گرايانه را مردود می­داند و بر اختيار تأکيد می­کرده است.

    شمس از سه موضع به متکلمين ايراد وارد کرده است:

    1- راه حل علم به مسائل کلامی, از طريق بحث و استدلال و جدل نيست. و لذا عمر صرف کردن در مباحث کلامی جز اتلاف عمر و دورتر شدن از واقعيت ثمری ندارد. «ترا از قدم عالم چه؟ تو قدم خويش را معلوم کن, که تو قديمی يا حادث؟ اين قدر عمر که تو را هست در تفحص حال خود خرج کن, در تفحص عالم چه خرج می­کنی؟ شناخت خدا عميق است! اي احمق, عميق تويی. اگر عميقی هست توئی, تو چگونه ياری باشی که اندرون رگ و پی و سر يار را چون کف دست ندانی؟ چگونه بنده خدا باشی, که جمله سرّ و اندرون او ندانی؟»[9]

    وی با زبان طنز ديدگاه متکلمين در بحث «تشبيه» و «تنزيه» را به سخريه می­گيرد. «آن شخص به وعظ رفت در همد ان که همه مشبّهی باشند. واعظ می­گفت وای خدا را که بر اين صفات تشبيه نکند که عاقبت او دوزخ باشد, اگر چه عبادت کند. همه جمع را گرم کرد بر تشبيه و ترسانيد از تنزيه. به خانه­ها رفتند با فرزند و عيال حکايت کردند و همه را وصيت کردند که خدا را بر عرش دانيد, به صورت خوب, دو پا فرو آويخته (بر کرسی نهاده), فرشتگان گرداگرد عرش! که واعظ شهر گفت: هر که اين صورت را نفی کند ايمان او نفی است. وای بر مرگ او, وای بر گور او, وای بر عاقبت او.

هفته ديگر واعظی سنی غريب رسيد. مقريان آیتهای تنزيه خواندند. و آغاز کردند مشبّهيان را پوستين کندن که هر که تشبيه گويد کافر است. هر که مکان گويد وای بر دين او و وای بر گور او.

    مردم سخت ترسيدند و گريان و ترسان به خانه­ها بازگشتند. آن يکی به خانه آمد افطار نکرد و به کنج خانه سر بر زانو نهاد. بر عادت, طفلان گرد او می­گشتند, می­راند هر يکی را, و بانگ می­زد. همه ترسان بر مادر جمع شدند. عورت آمد پيش او نشست, گفت خواجه, خير است, طعام سرد شد, نمی­خوری؟ کودکان را زدی و راندی, همه گريانند, گفت: برخيز از پيشم که مرا سخن فراز نمی­آيد. آتشی در من افتاده است. گفت بدان خدای که بدو اميد داری که در ميان نهی که چه حال است؟ تو مرد صبوری و تو را واقعه­های صعب بسيار پيش آمده, صبر کردی و سهل گرفتی و توکل بر خدای کردی, و خدای آن را از تو گذرانيد و تو را خوش­دل کرد. مرد را رقت آمد و گفت: چه کنم, ما را عاجز کردند به جان آوردند. آن هفته آن عالم گفت: خدای را بر عرش دانيد هر که خدای را بر عرش بداند کافرست و کافر می­ميرد. اين هفته عالمی ديگر بر تخت رفت, که هر که خدای را بر عرش گويد عمل او مقبول نيست. منزّه است از مکان. اکنون ما کدام گيريم؟ بر چه زييم؟ بر چه می­ميريم؟ عاجز شديم. زن گفت: ای مرد هيچ عاجز مشو و سرگردانی مينديش. اگر بر عرش است و اگر بی عرش است, اگر در جای است و اگر بی جای است هر جا که هست عمرش دراز باد! دولتش پاينده باد! تو درويشی خود کن و از درويشی خود انديش»[10]

2ـ موضع دوم نقادی شمس به بحث «متابعت» باز می­گردد. بخشی از عقايد متکلمان در تضاد با انديشه محمد(ص) و رفتار اوست. از جمله شهاب هريوه «در دمشق مقبول بود, بيش جمله منطقيان اما مشغول شدن به زن و شهوت را ضعف نهادی و گفتی فتوای عقل اين است. محمد گويانی گفته بودش که اين عقل هيچ در فتوا خطا نکند؟»[11]

3ـ موضع سوم شمس در نقد متکلمين, جنبه روانشناسانه دارد. مباحث علمی و به ويژه کلامی و فلسفی عالم غير وارسته را به انواع آفات اخلاقی و روانی دچار می­کند, از جمله حسد, غرور و عيب و تکبر. علم حقيقی مطابق نظر قرآن تواضع و فروتنی می­آورد. بنابراين علمی که غرور بياورد و عالم خود را در مقايسه با جهان برتر ببيند, عين جهل است. شمس از ميان متکلمين مغرور, چند جا فخر رازی را به نقد کشانده است. فخر رازی با گستاخی و جسارت و بی­ادبی اظهار می­داشت: محمد تازی چنين گويد و محمد رازی چنان. «فخر رازی چه زهره داشت که گفت: محمد تازی چنين می­گويد و محمد رازی چنين می­گويد. اين کافر مطلق نبود؟ مگر توبه کند.»[12]

    شمس فخر رازی را به شدت تحقير می­کند و می­گويد: «فخر رازی و صد چون او بايد که گوشة مقنعة آن زن نيازمند راستين برگيرند به تبرک و افتخار, و هنوز حيف بر آن مقنعه باشد.»[13] در جايی ديگر نفس فخر رازی را به کرمی ضعيف تشبيه می­کند که مردم جاهل تصور می­کنند اژدهاست.

    «خلقی ديدم ترسان و گريزان. پيش رفتم مرا ترسانيدند و بيم کردند که زنهار اژدهايی ظاهر شده است که عالمی را يک لقمه می­کند. هيچ باک نداشتم. پيشتر رفتم, دری ديدم از آهن –پهنا و درازای آن در صفت نگنجد- فروبسته, بر او قفل نهاده پانصد من. گفتند: در آن جاست آن اژدهای هفت سر! زنهار گرد اين در مگرد! مرا غيرت و حميت جنبيد. بردم و قفل را در هم شکستم. در آمدم, کرمی ديدم. پی بر نهادم. زير پيش بسپردم و فرو ماليدم و در زير پای و بکشتم. اکنون چون است که همه سخن او از آن کرم است؟ همه کتابها و تصانيف هه از آن کرم پر است؟"[14]

2- نمونه نقد فلاسفه

    شمس در آثارش از «افلاطون, ابن سينا, خيام, سهروردی مقتول, با عنوان حکيم و فلسفه ياد کرده است. افلاطون را فيلسوف کامل و ابن سينا را نيم فلسفی دانسته است. وی در مقالات سخنان فلاسفه را از جهات گوناگون قابل نقد می­داند:

    1- شمس به آن دسته از فيلسوفانی که مقلدوار دربارة عشق و عرفان سخن گفته­اند, طعنه می­زند: «دعوی عشق می­کند. انصاف بده آخر تو مقبول باشی, عاشق باشی, اين سخن مقبولان باشد؟ بايد که آتش از سر و رويت فرو آمدی»[15]

    2- انکار حکما نسبت به سخن گفتن جمادات که صريحاً در قرآن آمده است.[16]

    3- برخی فلاسفه ملائکه را بر انبيا ترجيح داده­اند.

    4- معجزه را در صورت پذيرش عقل پذيرفته­اند اما اگر معجزه را عقل رد کند, قابل قبول نيست.

    5- انبياء وقت خويش را مصروف خلق کردند و دوستی منصب و پيامبری ايشان را از درجات تجريد و خلوت بازداشت.

    6- زن خواستن انبياء, نقص بر آنان محسوب می­شود.[17]   

         7- انکار حشرجسمانی[18]

به نظر شمس بسياری از انکارها و در حيرت ماندنها را بايد در درون خود فيلسوف ديد که به صورت آراء و نظريات وی تجلی پيدا کند. چنانکه درباره­ی خيام، چنين اعتقادی دارد.

«شيخ ابراهيم بر سخن خيام اشکال آورد، که چون رسيد سرگردان چون باشد و گر نرسيد سرگردانی چون باشد؟ گفتم: آری صفت حال خود می­کند هر گوينده. او سرگردان بود، باری بر فلک می­نهد تهمت را، گاهی بر روزگار، باری بر بخت، باری به حضرت حق، باری نفی می­کند و انکار می­کند، باری اثبات می­کند، باری "اگر" می­گويد. سخن­هايی درهم و بی­اندازه و تاريک می­گويد. مؤمن سرگردان نيست، مؤمن آن است که حضرت نقاب برانداخته است، پرده برگرفته است، مقصود خود بديد، بندگی می­کند، عيان در عيان، لذتی از عين او درمی­يابد. از مشرق تا به مغرب ملحد لا  ­گيرد و با من می­گويد درنم هيچ ظنی در نيايد. زيرا معين می­بينم و می­خورم و می­چشم. چه ظنّم باشد؟ الا گويم: شما می­گوئيد چنانکه خواهيد. بلکه خنده­ام گيرد». [19]

مبنای شمس در رد نظريات فلاسفه به "حدود عقل در درک الهيات" باز می­گردد. به اعتقاد وی «عقل سست پای است. از او چيزی نيايد. اما او را هم بی­نصيب نگذارند. حادث است و حادث تا به در خانه راه می­برد. اما زهره ندارد که در حرم رود." [20]

به عبارت ديگر «عقل تا درگاه ره می­برد، اما اندرون خانه ره نمی­برد. آنجا عقل حجابست و دل حجاب و سر حجاب».[21]

مبنای ديگر در نقد فلاسفه اين ادعاست که آنان تصور می­کنند نياز به نبوت ناشی از خلأ فلسفه و فلاسفه است. «آنچه افلاطون و توابع او گويند که اگر همه همچو ما بودندی انبياء حاجت نبودی، ژاژست. چون شنيد افلاطون که يکی بی­علاج زر می­کند خاک را، و تو اگر مثل آن بکرديی، برادر آن بوديی. اکنون چون نمی­توانی و او را برخود مزيت بينی، چون متابعت او واجب نمی­بينی».[22]

نمونه­های نقد فقه                         

    شمس «فقه» را از سهلترين علوم خوانده است. "از آن مشکلتر اصول فقه است و از آن سخت­تر اصول کلام و در نهايت علم فلسفه الهی." [23]

    شمس شريعت محمدی را شرط اول حرکت به سوی عالم معنا می­داند و در مقام تمثيل آن را به شمع تشبيه می­کند. اما شمع را برای آن روشن می­کنند که راه تاريک را طی کنند. وی با اين بيان آن دسته از فقهاء را که به بحثهای علمی مشغولند اما به مفاد اين دروس عمل نمی­کنند, نظير شخصی توصيف کند که فتيل می­سازد و بر می­کند و در آن می­نگرد. شمس می­پرسد: "راهی نروی, فايده کند؟ به حقيقت کی رسی بد ان» [24]

    نقد ديگری که شمس بر فقها وارد می­کند, ورود در دنياست. فقيه دنياطلب, نه تنها راه به جايی نمی­برد بلکه امام بدی هم برای ديگران است. «حروف القسم ثلثه: الواو و الباء و التاء, يعنی وا... و باا... و تاا... که اين قوم که درين مدرسه­ها تحصيل می­کنند جهت آن می­کنند که معيد شويم, مدرسه بگيريم. گويند حسنيات نکو می­بايد کردن, که درين محفل­ها می­گويند تا فلان موضع بگيريم. تحصيل علم جهت لقمة دنیا وی چه می­کنی؟ اين رسن از بهر آن است که از چه برآيند نه از بهر آن که ازين چه به چاههای ديگر فرو روند. در بند آن باش که بدانی من کی ام و چه گوهرم؟ و به چه آمده­ام و کجا می­روم؟ و اصل من از کجاست؟ و اين ساعت در چه­ام؟ و روی به چه دارم؟»[25] به اعتقاد شمس فقيهی که منصب حکومتی را در جامعه­ای ظالم می­پذيرد, حکايتش حکايت کسی است که زر را بفروشد و در عوض مار و عقرب از مارگير بخرد؟[26] " آن که از منصب می­گريزد از نور ايمان است اما عاشق منصب, نور را می­فروشد و نار می­خرد.

    نقد سوم شمس آن است که از آفات واعظان و فقهاء آن است که ديگران را موعظه می­کند اما از خود و نزديکانش غافل است. «در وعظ شيخ طعن زد که چه وعظ, دو سه ترانه بالای منبر بگويد, و کچولک کند. وعظ چرا خود را نمی­گويد؟ چرا فرزندانش را نمی­گويد, تا حاشا چنين نکنند؟ و زنش را چرا نمی­گويد حاشا؟»[27]

    نقد چهارم شمس بر فقهاء آن است که فقيهان چون با ظاهر کتاب و سنت کار دارند, کمتر به فقه اکبر توجه می­کنند. فقه در حقيقت به معنی فهم عميق از اسلام است اما در تاريخ به کسی که فقه و اصول اصطلاحی را می­داند گفته می­شود. عيب بزرگ فقيه شدن آن است که در غير از آيات احکام, تفسير قرآن در ميان فقها جايگاهی ندارد. «معنی ظاهر قرآن را هم راست نمی­گويند اين ائمه, زيرا که آن معنی ظاهر را نيز به نور ايمان توان دانستن و توان ديدن نه به نور هوا»