نگاهی به کتاب داستان
نگاهی به کتاب داستان
ساختار، سبک و اصول فیلمنامهنویسی
کتاب « داستان، ساختار، سبک و اصول فیلمنامهنویسی» تألیف رابرت مک گی و ترجمة زیبای محمد گذرآبادی از کتابهای جدید و ممتاز در حوزه فیلمنامهنویسی است. تا قبل از این کتاب فیلمنامهنوسی اثر سیدفیلد مهمترین کتاب در این زمینه محسوب میشد و تقریبا فیلمنامهنویسان ایرانی غالبا باآثار سید فیلد مأنوس بودند. کتاب «مک گی» علاوه بر مزایای کتاب سید فیلد، ویژگیهای منحصر به فردی دارد که در کتابهای مشابه آن یافت نمیشود.
کتاب داستان، تنها فن و تکنیک فیلمنامهنویسی را آموزش نمیدهد بلکه به طرح یک سلسله مسئله مهم بنیادین در فلسفه داستان میپردازد. در حقیقت این کتاب از بهترین کتابهای فلسفی در حوزه داستان به حساب میآید؛ مباحثی همچون نسبت واقعیت خارجی و واقعیت داستانی، تفاوت تخیل و خیالپردازی، ساختار کلاسیک یا شاه پیرنگ و نسبت آن با ذهن بشر، رابطة ساختار و ژانر، مخاطب عام، نسبت ذهن بشر با ساختارهای ضد پیرنگ و خرده پیرنگ، تفاوت علت در جهان خارج و در جهان داستان و قس عليهذا.
در حقیقت مطالعه و تدریس این کتاب نیاز به دانستن منطق و درک فلسفی و نیز شناخت عمیق انسانشناسی فلسفی و عرفانی دارد. به عنوان مثال مؤلف در بحث افول داستان در دورة جدید به خوبی رابطة عقایدو اخلاق و داستانگویی را تبیین کرده است. وی از ارسطو نقل میکند که «ضعف در داستانگویی موجب سقوط و انحطاط اجتماعی است.» به نظر رابرت مک گی ساختارهای ضد پیرنگ با شک و فلسفههای نسبیتگرا متناسب است و ساختار شاهپیرنگ با یقین. به نظر مؤلف در عصر حاضر بشر دچار کمبود یقین است. جالب آن است که این مباحث فلسفی آن چنان با تکنیک و ساختار فیلمنامهنویسی تنيده شده است که نه تنها لطمهای به مباحث تکنیکی وارد نمیکند بلکه تکنيک و ساختارهای فیلمنامهنویسی را در ذهن نویسنده عمق میبخشد.
کتاب رابرت مک کی حکایت میکند که وی مطالعات عمیقی در فلسفه و انسانشناسی داشته است. این کتاب صرفاً کتابی کاربردی نیست بلکه از حیث نظری نیز یک کتاب عمیق در حوزة فلسفه داستان به عنوان یکی از حوزههای فلسفه مضاف محسوب میشود.
ویژگی دیگر این کتاب نقدهای استدلالی مؤلف به حوزههای گوناگون ساختار و معناست. وی منتقد جدی سينماي هنری است. رابرت مک گی به خوبی توضیح میدهد که سینمای خرده پیرنگ و ضد پیرنگ عکسالعمل انگي است که به سینمای هالیوود به عنوان سینمای تجاری زده شده است. وی به نویسندگان جوان به ویژه توصیه میکند که سعی کنند در ساختار شاه پیرنگ به مقاله استادی برسند آنگاه ساختارهای دیگر را تجربه کنند. اگر فلینی یا برگمان در فیلمهای خرده پیرنگ و ضد پیرنگ موفق بودهاند به دلیل آن است که در کارنامهشان تعداد زیادی فیلمهای موفق شاه پیرنگ وجود دارد.
امتیاز دیگر کتاب تحلیل مطالب بر اساس نمونههای موفق سینمای روز است به عنوان مثال وقتی مؤلف تفاوت «علیت در واقعیت داستانی» و تفاوت آن با علیت در واقعیت خارجی را توضیح میدهد نمونههای خوبی از سینمای فانتزی و داستانی روز جهان را ارائه می کند و با تحلیل این موضوع در آن نمونه به خوبی مفهوم علیت داستانی را که فهم آن به سادگی میسر نمیشودراتوضیح میدهد.
یا در بحث واقعیت یکپارچه و مفاهیمی از این دست که مفاهیمی انتزاعی است. با ذکر نمونههای معر وف از سینمای جهان، آن مفهوم را قابل فهم میکند.
رابرت مک گی در مقام استادی خبره در حوزه فیلمنامهنویسی و فلسفه داستان، جا به جا توصیههای کاربردی برای دانشجویان، فیلمنامهنویسی و سینما ارائه میکند که از دل تجربه وی درآمده است.
از جمله به مقوله دانش و تحقیق در کنار خلاقیت بهای زیادی میدهد. معتقد است با استعدادترین و خلاقترین ذهنها بدون پشتوانه مطالعاتی راه به جایی نمیبرد. مک گی در انتهای کتاب فهرستی کامل از بهترین فیلمنامههای سینمای جهان را عرضه کرده است.
کتاب «داستان» در چهار بخش و بیست فصل نوشته شده است. فهرست عناوین بخشها و فصول بیستگانه عبارتنداست:
بخش اول شامل فصل: مسئله داستان
بخش دوم: عناصر داستان شامل فصول مسئله داستان، گستره ساختار، ساختار و موقعیت، ساختار و ژانر، ساختار و شخصیت، ساختار و معنا.
بخش سوم: اصول طراحی ساختار شامل فصل ماده خام، داستان، حادثه محرک، طراحی پرده، طراحی صحنه، تحلیل صحنه، ترکیب، بحران، نقطه اوج، گرهگشایی.
بخش چهارم: نویسنده در حین کار شامل فصول: اصول تفاهم، معرفی، مشکلات و راه حلها، شخصیت، متن، شیوه نویسنده، پایان و جمعبندی و فیلمشناسی.